İnek ve sığırda sindirim

İneklerde sindirim sistemi nasıl çalışır?

Geviş getiren hayvanın midesi dört bölmelidir. İşkembe ve börkenek birlikte büyük bir fermantasyon kazanı oluşturur; burada bakteri, protozoa ve mantarlar lifi parçalayarak asetik, propiyonik ve bütirik asit gibi uçucu yağ asitleri üretir⁹. Kırkbayır sıvıyı emer ve partikülleri süzer; şirden ise asit ve enzimlerle bizim midemiz gibi çalışır. Mikropların kendisi de şirdende sindirilerek ineğe protein sağlar.

Uzun lifler işkembede bir “keçe” tabakası oluşturur; inek bu tabakadan geviş getirir. Çiğneme tükürüğü artırır, tükürükteki bikarbonat da asidi tamponlar. Sağlıklı bir inek günde 7–10 saat geviş getirir ve 150 litreye yakın tükürük üretebilir.

Subakut işkembe asidozu (SARA)

Yüksek kesifli rasyonda fermantasyon hızı, işkembenin asit emme ve tamponlama kapasitesini aşar. pH’nın uzun süre 5,5–5,6’nın altında kalması SARA olarak tanımlanır; ölen bakterilerden açığa çıkan endotoksinler, laktik asit ve histamin bütün vücudu etkiler². Belirtiler sessizdir: değişken iştah, süt yağının %3’ün altına düşmesi, sulu-köpüklü dışkı, aylar sonra topallık ve apseler¹. Pratik önlemler: yeterli fiziksel etkili lif, ayıklanamayan karma yem, kademeli geçiş ve gün boyu ulaşılabilen yem³.

Geçiş dönemi: doğumdan 3 hafta önce ve sonra

Doğumla birlikte süt üretimi hızla artarken yem tüketimi aynı hızda artmaz. Aradaki enerji açığı vücut yağıyla kapatılır; karaciğer bu yağı işleyemediğinde kanda keton (BHB) birikir. Dünyada süt ineklerinin yaklaşık %22,7’si subklinik ketozis yaşıyor⁶. Aynı dönemde ağız sütüyle kalsiyum süte geçer ve süt humması riski doğar. Bu yüzden kuru dönem kondisyonu, mineral dengesi ve doğum sonrası ilk 10 günün yakın takibi kritiktir⁸.

Geviş süresi bir erken uyarıdır

Sensörle ölçülen günlük geviş süresi, metritis gibi doğum çevresi hastalıklarında belirti çıkmadan önce düşüyor; ketozis için ise sonuçlar tutarsız⁷. Sensör yoksa basit bir kural: yatan ineklerin yarısından fazlası geviş getiriyor olmalı.

Şişkinlik

Köpüklü şişkinlikte gaz, baklagillerin ya da ince öğütülmüş tahılın oluşturduğu kararlı köpüğün içinde hapsolur; asit seven bakterilerin ürettiği mukus köpüğü güçlendirir⁵. Gazlı şişkinlikte ise yemek borusu tıkanmıştır. Her iki durum da acildir.

Besi sığırında sindirim

Besi sığırları yüksek enerjili rasyonla hızla büyütülürken asidoz ve şişkinlik riski taşır. Besiye alım, nakliye ve rasyon değişikliği en kırılgan dönemlerdir: yeni gelen hayvana önce kaliteli kaba yem ve temiz su, kesif yem ise 2–3 haftada kademeli artırılarak verilir.